Γιά τόν ἱστορικό τοῦ μέλλοντος

Ἄλλη μιά φορά ἀκοῦμε διάφορα περί τῆς πολιτικῆς κρίσης τοῦ 1965 στή χώρα μας, γνωστή καί ὡς Ἀποστασία, σημαδεμένη ἀπό τά Ἰουλιανά καί αἰτιωδῶς συνδεθεῖσα μέ τήν ἑπταετή δικτατορία πού ἀκολούθησε. Οἱ εὐθύνες τῶν πρωταγωνιστῶν ἔτσι καί ἀλλιῶς μεγάλες. Ἀγέννητος ἀκόμη τότε, καθ' ὑπολογισμόν συνελήφθην ὡς κύημα τήν ἡμέρα πού ἡ κυβέρνηση τῶν ἀποστατῶν ἀνατρέπονταν καί ἡ χώρα μας εἶχε τήν εὐτυχία νά μήν "κυβερνᾶται" ἀπό ἀνθρώπους οὔτως ἤ ἄλλως λίγους γιά ἕνα τέτοιο καθῆκον. Ἀνάλογη εὐτυχία θά βίωνε ἡ πατρίδα μας καί ἀπό 17 ὡς 21.11.1989, μετά τήν παραίτηση τῆς κυβέρνησης Γρίβα καί πρίν ἀναλάβει ἡ διακομματική κυβέρνηση τοῦ ἀξιόλογου καί ἀείμνηστου Ξ. Ζολώτα.
Ἄς μήν ξεφεύγουμε ἀπό τό θέμα μας, τά τοῦ 1965. Θά κάνω μερικές παρατηρήσεις μέ στόχο ἀφενός νά βοηθηθεῖ ὁ ἱστορικός τοῦ μέλλοντος καί ἀφετέρου νά κατανοηθεῖ ἡ ἀλληλουχία πολιτική κρίση -> δικτατορία -> ἐθνική τραγωδία.

1. Ὁ Κ. Μητσοτάκης ἦταν ἕνα μόνο πρόσωπο. Ὅσο καί ἄν ἔφταιξε, παρά τά ὅσα λέει, δέν μπορεῖ ἕνας νά παραγάγει μιά τόσο μεγάλη κρίση.
2. Ἡ ταραγμένη δεκαετία τοῦ '60 σημαδεύτηκε ἀπό τήν σταδιακή ἀποχώρηση ἱκανῶν πολιτικῶν τῆς χώρας μας ἀπό τήν ἐνεργό δράση ἤ λόγω θανάτου. Μέ ἐνεργούς τόν Κωνσταντῖνο Καραμανλῆ, τόν Γεώργιο Παπανδρέου ἤ τόν Σοφοκλῆ Βενιζέλο ἡ Ἰουλιανή ἀθλιότητα ἴσως δέν θά εἶχε κάν συμβεῖ.
3. Ὁ Γεώργιος Παπανδρέου ἀφέθηκε στή ροή τῶν γεγονότων, σά νά μήν μποροῦσε νά ἐπηρεάσει τά πράγματα. Ἀπό πουθενά δέν προκύπτει ὅτι ζήτησε ἔστω τό αὐτονόητο, ἐκλογές. Ποιός θά μποροῦσε νά εἶναι κριτής στή διαφωνία βασιλιᾶ - πρωθυπουργοῦ, ἄν ὄχι ὁ λαός;
   
4. Γιατί ὁ Μητσοτάκης δέν ἐφάρμοσε τό ρητό "στήν δημοκρατία δέν ὑπάρχουν ἀδιέξοδα, ὑπάρχουν ἐκλογές"; Μήπως τό κατάλαβε ἐκ τῶν ὑστέρων, διδαχθείς ἀπό τήν κρίση τοῦ 1965 - 1967; Ἐνῶ στά τέλη τοῦ εἰκοστοῦ αἰώνα εἶπε ὅτι ντρέπεται γιά τό '89 (ἔστω ἐπειδή ἤλπιζε ὅτι ὁ φίλος του ὁ Σημίτης μπορεῖ νά τόν πρότεινε γιά Πρόεδρο Δημοκρατίας τό 2000 ), ποτέ δέν μετανόησε γιά τό '65 οὔτε ἔκανε δημόσια αὐτοκριτική. Συνεπῶς ἀποκλείεται νά διδάχθηκε ἀπό τά λάθη του καί ἡ μή ἐφαρμογή τοῦ παραπάνω ρητοῦ εἶναι ἐσκεμμένη πράξη.
5. Γιά τό ἐσκεμμένο τῆς πράξης, δηλαδή συνειδητή ἄρνηση ἐξόδου ἀπό τήν κρίση, ἀποκλείεται νά φταίει μόνο ὁ καί ἀρχιαποστάτης κληθείς. Ἀποκλείεται νά φταίει μόνο ὁ τ. βασιλιάς. Δέν βοηθᾶ στήν ἀναζήτηση τῆς ἀλήθειας ἡ ἐπικοινωνία βασιλιᾶ - πρωθυπουργοῦ δι' ἐπιστολῶν, τίς ὁποῖες φέρεται νά συνέταξε φίλα προσκείμενος στόν Μητσοτάκη ἐκδότης, ὁπότε καταρρίπτεται ἡ ἐκδοχή τοῦ τελευταίου περί ἀδιάλλακτου Ἀνδρέα Παπανδρέου πού παρέσυρε τόν πατέρα του νά μήν δεχθεῖ κανέναν συμβιβασμό μέ τόν βασιλέα κλπ. (Ἀπό τό 1984 πού ἔγινε ἀρχηγός στή Ν.Δ. ὁ Μητσοτάκης, τά ἴδια ἀναμασεῖ ).
6. Νά ὑποθέσουμε λοιπόν ὅτι στά μέσα τῆς δεκαετίας τοῦ '60 οἱ πολιτικοί μας ἔπαθαν ὁμαδική παράκρουση καί κανείς δέν ἔκανε προσπάθεια ἐξόδου ἀπό τήν κρίση, κάτι πού θά ἦταν πρός τό συμφέρον καί τήν ὑστεροφημία του; Θά ἦταν μιά πρώτης τάξεως εὐκαιρία καί γιά τόν Καραμανλῆ νά διακόψει τήν αὐτοεξορία του στό Παρίσι. Γιατί δέν τό ἔκανε;
7. Ὁ τελευταῖος πρό τῆς δικτατορίας προεκλογικός ἀγώνας τό 1964 ἦταν μόνο ... ἡμερήσιος. Τίς νύχτες οἱ ἀρχηγοί τῶν δύο κομμάτων ἐξουσίας, Γ. Παπανδρέου καί Παναγιώτης Κανελλόπουλος, καλοῦνταν σέ συσκέψεις γιά τήν ἀντιμετώπιση τουρκικῶν προκλήσεων στήν Κύπρο. Λίγους μῆνες ἀργότερα, τό καλοκαίρι τῆς ἴδιας χρονιᾶς, τουρκικά ἀεροπλάνα θά βομβάρδιζαν τήν Κύπρο μέ ναπάλμ, πρόβα γιά τό 1974, Ἕλληνες τῆς Κωνσταντινούπολης θά ἀπελαύνονταν σέ ἀντίποινα γιά τά δῆθεν δεινά τῶν τουρκοκυπρίων καί ἕνας βρεττανός στρατιωτικός θά χάραζε μέ πράσινο στυλό τήν γραμμή ἀντιπαράταξης στόν χάρτη τῆς Κύπρου ( ἐξ οὗ καί ὁ ὅρος "πράσινη γραμμή" ), ἡ ὁποία ἔμελλε 10 χρόνια μετά νά γίνει πραγματικότητα, μέ μικρές παρεκκλίσεις.
8. Τό ἴδιο καλοκαίρι, ὁ Γεώργιος Παπανδρέου, ἐπισκεπτόμενος τίς Η.Π.Α., θά ἀρνοῦνταν νά συναινέσει στά ὅσα ἑτοίμαζαν γιά τήν Κύπρο οἱ ... σύμμαχοί μας. Ἡ ἔκρηξη τοῦ προέδρου Τζόνσον καί τά ἀπαξιωτικά καί προσβλητικά γιά τό πολίτευμά μας πού τήν συνόδευσαν δείχνει πώς ἡ λύση μιᾶς ἀμερικανικῆς κατασκευῆς δικτατορίας ἦταν μέν εὔκολη, ἀλλά φαίνεται πώς εἶχαν ἀντιληφθεῖ τά μεσομακροπρόθεσμα μειονεκτήματά της. Γιά τοῦτο καί δέν ἔγινε ὅτι στόν Παναμᾶ τό 1903. Τήν ἄρνηση τῆς κολομβιανῆς κυβέρνησης νά συμφωνήσει μέ τίς Η.Π.Α. γιά τήν διώρυγα ἀκολούθησε, αὐθημερόν (!), ἐξέγερση στήν έπαρχία τοῦ Παναμᾶ, κολομβιανοῦ ἐδάφους τότε, γιά τήν ἀνεξαρτησία ἀπό τήν ... κολομβιανή κατοχή. Ὡστόσο δέν ἔγινε δικτατορία γιά τήν ἀνατροπή τῆς κυβέρνησης Γ. Παπανδρέου τό καλοκαίρι τοῦ 1964.
9. Τά γεγονότα τῆς περιόδου 1965 - 1967 δείχνουν πώς ἀναζητήθηκαν πολιτικοί πρόθυμοι νά συναινέσουν στήν καί νά προσυπογράψουν τήν διχοτόμηση τῆς Κύπρου. Ἡ ἀποστολή τῆς μεραρχίας ἀπό τήν κυβέρνηση Παπανδρέου στήν Κύπρο καί ἡ διατήρησή της ἐκεῖ ἀπό τίς κυβερνήσεις τῶν ἀποστατῶν σημαίνει πώς οἱ στερούμενοι λαϊκῆς νομιμοποίησης ἀποστάτες δέν ἄντεχαν νά γίνουν ἐκτός ἀπό πολιτικοί καί ἐθνικοί προδότες.
10. Ἀναπόφευκτο ἦταν νά φθάσουμε στήν δικτατορία, στή διάρκεια τῆς ὁποίας ἡ μεραρχία ἀπεσύρθη καί ἄνοιξε ὁ δρόμος γιά τούς εἰσβολεῖς. Ὅταν ἔπεσε ἡ δικτατορία ἤμουν μόνο 8 χρονῶν. Ἕνα πρᾶγμα μπορῶ σίγουρα νά τούς καταλογίσω: τήν ἄρνηση, μέχρι ψυχοπάθειας, τοῦ Παπαδόπουλου καί τῶν συνεργατῶν του νά δώσουν κατάθεση στό δικαστήριο τῆς Ἱστορίας. Τόσα χρόνια μετά μόνο κάποιες γελοῖες συνεντεύξεις τοῦ Παττακοῦ καί ἀναμασήματα τῶν γνωστῶν ἀνοίκειων ἰσχυρισμῶν τους ἔχουμε ἀκούσει. Βέβαια, φταῖνε καί οἱ δημοσιογράφοι πού ρωτοῦν μόνο ἄσχετα.
11. Μετά ἀπό τά παραπάνω, διατυπώνω ἕνα βασικό ἐρώτημα γιά τόν ἀμερόληπτο ἱστορικό ἐρευνητή τοῦ μέλλοντος. Κατά πόσον γνώριζαν οἱ Ἕλληνες πολιτικοί, τουλάχιστον τῶν δύο κομμάτων ἐξουσίας, τήν σχεδιαζόμενη διχοτόμηση τῆς Κύπρου καί ἄν ἡ πολιτική ἀνωμαλία τῆς δεκαετίας τοῦ '60, ἡ ὁποία κλιμακώθηκε, ἀπό τή δολοφονία Λαμπράκη τό 1963 μέχρι τό πραξικόπημα τοῦ 1967, ἦταν προμελετημένη αὐτοαπομάκρυνσή τους ἀπό τήν ἐξουσία, ὥστε ἡ καυτή πατάτα τοῦ Κυπριακοῦ νά μήν βρεθεῖ σέ χέρια πολιτικοῦ. Οἱ δικτάτορες ἦταν βολικοί γιά μιά τέτοια ἐθνική βρωμοδουλειά καί μαζί μέ τήν κατακραυγή γιά τήν κατάλυση τοῦ πολιτεύματος θά μποροῦσαν νά σηκώσουν καί ἐκείνη τῆς ἐθνικῆς προδοσίας.
12. Ὁ παραπάνω ἰσχυρισμός εἶναι μιά ἀνοιχτή ὑπόθεση. Κατ' οὐδένα τρόπο παρέχει ἄλλοθι στούς δικτάτορες, βλ. καί σημεῖο 10, παραπάνω. Ἐπιχειρῶ, μαζί μέ αὐτούς, νά δείξω ὅτι καί τῶν πολιτικῶν οἱ εὐθύνες εἶναι τεράστιες. Γιά τοῦτο, οἱ λεγόμενες "ἰσχυρές" κυβερνήσεις εἶναι ἀνίσχυρες καί ἐπικίνδυνες γιά τήν πατρίδα. Κακή κληρονομιά τῆς περιόδου 1965 - 1967 εἶναι καί ἡ συρρίκνωση τοῦ ρόλου τῆς Βουλῆς σέ ἐκ τῶν ὑστέρων ἐγκριτή προειλημμένων σέ ἐξωθεσμικά κέντρα ἀποφάσεων καί ἡ μετατροπή τῶν βουλευτῶν σέ κομματικό κοπάδι. Μπορεῖ οἱ δικτάτορες καί οἱ βασιλεῖς νά ἔφυγαν, ἀλλά οἱ ἀντιδημοκρατικές τους πρακτικές βρίσκουν μιμητές πολλούς ἐκ τῶν δῆθεν δημοκρατῶν.
13. Πρόληψη τῶν παραπάνω μπορεῖ νά γίνει μέ τήν διασπορά τῆς ἐξουσίας σέ περισσότερα κόμματα, τόσο μέσα στήν κυβέρνηση, ὅσο καί μεταξύ τῶν διαφόρων βαθμίδων ἐξουσίας. Δηλαδή, κυβερνήσεις συνεργασίας καί ἀνάδειξη δημάρχων, νομαρχῶν καί συνδικαλιστῶν κατά προτίμηση ἀπό τήν ἀντιπολίτευση, γιά νά ὑπάρχει ἰσορροπία.
14. Ὁ ἐκ τῶν πρωταγωνιστῶν τῆς κρίσης τοῦ 1965 - 1967 Παναγιώτης Κανελλόπουλος φαίνεται πώς ὡρίμασε ἀπότομα τή νύχτα τῆς 21ης Ἀπριλίου, ὅταν συνελήφθη ἀπό τούς πραξικοπηματίες. Σέ τηλεοπτική ἐκπομπή ἀρχές τῆς δεκαετίας τοῦ '80, ἐρωτηθείς γιά νά συγκρίνει τίς δικτατορίες τῆς 4ης Αὐγούστου καί τῆς 21ης Ἀπριλίου, ἀπάντησε ὅτι ὁ καλύτερος καί ὁ χειρότερος δικτάτωρ ἠθικά εἶναι ἴσοι, πρός τά κάτω, ὡστόσο ἡ πρώτη φαίνεται νά διάβρωσε λιγότερο τή χώρα καί μιά ἀπόδειξη γιά αὐτό εἶναι ἡ ἐπιτυχής ἐπιστράτευση τῆς 28ης Ὀκτωβρίου 1940, ἐν ἀντιθέσει μέ τῆς 21ης Ἰουλίου 1974. Ὁρμώμενος ἀπό αὐτό, θά προεκτείνω τήν συλλογιστική τοῦ Κανελλόπουλου, προτρέποντας νά συγκριθεῖ τό κίνημα στό Γουδί τό 1909, πού ἔφερε τόν Ἐλευθέριο Βενιζέλο, μέ τό πραξικόπημα τοῦ 1967, πού ἔφερε δικτατορία. Ἄς εἶναι ὑπόμνηση γιά τούς ἐπίδοξους σωτῆρες, ἀκόμη ( καί ἰδίως! ) καί ἄν φέρουν δημοκρατικό μανδύα.
    

1821

Ἡ Ἐπανάσταση τοῦ 1821 πρέπει νά θεωρεῖται δυναμικά. Ὄχι τόσο γιά τά ἀποτέλεσματα πού παρῆγε, ὅσο γιά τίς συνθῆκες ὑπό τίς ὁποῖες ἔγινε.

1. Ἐκμεταλλευθήκαμε μιά εὐνοϊκή συγκυρία, ὅπως εἶχε διαμορφωθεῖ στά Βαλκάνια μετά τὴν ἦττα τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας στούς Ρωσσοτουρκικούς πολέμους.
2. Ἀντιπαρατεθήκαμε μέ 5 ( πέντε ) πανίσχυρες εὐρωπαϊκές δυνάμεις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης: τήν Ὀθωμανική Αὐτοκρατορία, τήν (ἀν)Ἱερά Συμμαχία ( Γαλλία, Ἀγγλία, Αὐστροουγγρική Αὐτοκρατορία ) καί τήν Ρωσσία. Ὁ τσάρος δέν ἐμπόδισε τόν Καποδίστρια στίς κινήσεις του, σκεπτόμενος ὅτι οἱ Ἕλληνες ἐξεγειρόμενοι κατά τοῦ Σουλτάνου, σίγουρα δέν θά ἔβλαπταν τά συμφέροντα τῆς Ρωσσίας. Αὐτό ὅμως δέν σημαίνει ὅτι εἴχαμε τήν βοήθειά της, ὅπως ἄφηνε νά ἐννοηθεῖ ἡ προκήρυξη τοῦ Ἀλεξάνδρου Ὑψηλάντη.
3. Ἡ σύλληψη τοῦ τελευταίου ἀπό τούς Αὐστριακούς, ὅπως λίγα χρόνια πρίν τοῦ Ρήγα Φεραίου, δέν ἦταν μιά φιλοτουρκική κίνηση, ἀλλά μιά διαρκής ὑπόμνηση ὅτι οἱ Μεγάλες Δυνάμεις, ὅπως συνηθίζεται νά τίς λέμε, δέν έπιτρέπουν πρωτοβουλίες τῶν λαῶν ἅμα δέν ἔχουν βεβαιωθεῖ ὅτι ὑπηρετοῦνται τά συμφέροντά τους. Μετά τούς ρωσσοτουρκικούς πολέμους ἡ Ὀθωμανική Αὐτοκρατορία ἔγινε ὁ μεγάλος ἀσθενής. Μέχρι νά ξεψυχήσει ὅμως πέρασε ἑνάμισης αἰώνας περίπου, ἐπειδή δέν εἶχε συμφωνηθεῖ ἡ διανομή έδαφῶν καί πληθυσμῶν καί ἡ κατανομή σέ ζῶνες ἐπιρροῆς ἰσχυρῶν.
4. Ὡς ἐπέτειος τῆς Ἐπανάστασης δέν μπορεῖ νά θεωρηθεῖ ἡ 25η Μαρτίου, ἀφοῦ πέραν ἀπό τήν ταύτιση ἐθνικοῦ καί θρησκευτικοῦ συμβολισμοῦ, δέν φαίνεται νά τεκμηριώνεται τό ἱστορικό γεγονός ἐπί τοῦ ὁποίου βασίζεται. Ἱστορικά γεγονότα δηλωτικά ἔναρξης ἐπαναστατικοῦ ἀγῶνα εἶναι εἴτε ἡ ἀπελευθέρωση τῆς Καλαμάτας στίς 23.3.1821 εἴτε ἡ κήρυξη τῆς ἐπανάστασης ἀπό τόν Ὑψηλάντη στό Ἰάσιο στίς 24.2.1821.
5. Ἡ Ἐπανάσταση ἔγινε ἐπί βασιλείας τοῦ Σουλτάνου Μαχμούτ Β', ὁ ὁποῖος, λόγω καί τῆς γαλλίδας μητέρας του εἶχε μεταβάλει τό ὕφος ἐξουσίας ἐπί τό λιγότερο καταπιεστικό. Μέ αὐτό δέν παραχαράσσω τήν ἱστορία προκειμένου νά μήν χαλάσω τόν μῦθο τῆς ἑλληνοτουρκικῆς φιλίας, ἀλλά ἁπλῶς ἐπισημαίνω ὅ,τι ἰσχύει παγκοσμίως καί διαχρονικῶς, πώς δηλαδή ὁ πολύς κόσμος ξεσηκώνεται ὅταν ἔχει πειστεῖ ( ἔστω καί ἄν δέν εἶναι ἀλήθεια ) ὅτι οἱ συνθῆκες εἶναι εὐνοϊκές καί ὅπου νά 'ναι ἔρχεται τό ἐπιθυμητό ἀποτέλεσμα.
6. Τήν ἴδια ἐποχή ἡ λατινική Ἀμερική ξεσηκώθηκε κατά τῶν Ἱσπανῶν γιά τήν ἀνεξαρτησία της. Παρά τό ὅτι τό ὅραμα τοῦ Μπολιβάρ, ὅπως καί τοῦ Ρήγα Φεραίου ἤ τοῦ Γκάντι δέν εὐοδώθηκαν ἀκόμη, δείχνουν τόν στόχο πού θά πρέπει νά ἐκπληρώσουν οἱ λαοί τῆς Νότιας Ἀμερικῆς, τῆς χερσονήσου τοῦ Αἴμου καί τῆς Ἱνδικῆς χερσονήσου, ἀντίστοιχα, ὡς άναγκαία προϋπόθεση γιά τήν έλευθερία τους. Νά ἀντιδιαστείλουμε, ἐπ' εύκαρίᾳ, τήν περίπτωση τοῦ Παναμᾶ, τοῦ ὁποίου ὁ ξεσηκωμός κατά τῆς Κολομβίας τό 1903 ἔγινε μέ ὑποκίνηση τῶν ΗΠΑ, πού ἤθελαν πρόθυμους παραχωρητές τῶν δικαιωμάτων ἐπί τῆς διώρυγας ...
7. Σχετικά μέ τόν ρόλο τοῦ κλήρου ἔχουν λεχθεῖ πολλά. Οἱ δεσποτᾶδες εἶναι καί αὐτοί ἄνθρωποι καί ὁπωσδήποτε ἦταν δύσκολο νά δεχθοῦν αὐτομάτως τό ξεβόλεμα ἀπό τά προνόμια πού ἀπολάμβαναν ἐπί Τουρκοκρατίας. Ὅμως ἀνάλογα φαινόμενα δέν μπορεῖ νά μήν ὑπῆρξαν καί μέ ἄλλες κοινωνικές ὁμάδες. Ἡ μεταστροφή τοῦ Παπαφλέσσα ἀπό τή σύναξη τῆς Βοστίτσας τόν Ἰανουάριο τοῦ 1821 ὥς τήν αὐτοθυσία του στούς Μανιάκους τό 1825 καί ἡ συγκινητική τελευταία παραγγελία του νά ἀποφυλακιστεῖ ὁ Κολοκοτρώνης εἶναι ἐνδεικτική, κατά τόν γράφοντα, τοῦ πῶς λειτούργησαν καί ἐδῶ, τά ἐλαττώματα τῆς φυλῆς μας.
8. Αὐτά τά ἐλαττώματα εἶχαν ἀποτέλεσμα μιά παγκόσμια κακή πρωτοτυπία, ἐμφύλιο σπαραγμό τῶν ἐξεγερμένων μεσοῦντος τοῦ Ἀγῶνα τῆς Ἀνεξαρτησίας! Τελικά ὁ Θεός μᾶς ἀγαπᾶ πολύ περισσότερο ἀπό ὅσο ἐμεῖς οἱ Ἕλληνες τούς ἑαυτούς μας. Ἄν θέλουμε νά γίνουμε κυνικοί, μπορεῖ νά ποῦμε, παραφράζοντας γνωστή ἀτάκα τοῦ ἑλληνικοῦ κινηματογράφου, ὅτι ἦταν πολλά τά λεφτά, Ἀλέξανδρε ( Μαυροκορδᾶτε ) τοῦ δανείου τῆς Ἀνεξαρτησίας, γιά νά κάτσουν νά τά χάσουν οἱ πιστωτές τοῦ νεοελληνικοῦ κράτους. Ἅρα συνέφερε καί ἄλλους, ἐκτός ἡμῶν, νά μήν ἀποτύχει ἡ Ἐπανάσταση. Ἡ περί τοῦ ἀντιθέτου διαπίστωση τοῦ Γιάννη Σκαρίμπα στό δοκίμιό του "Τό '21 καί ἡ ἀλήθεια" κρίνεται ὑπερβολική. Ἄλλωστε καμμιά ἐπανάσταση ποτέ καί πουθενά δέν πέτυχε διά μιᾶς ὅσα αἰτοῦνταν. Τί θά μείνει νά κάνουν οἱ ἐπερχόμενες γενεές;